– Sáken Júsipahmetuly, áńgimeniń álqıssasyn sot júıesindegi jańashyldyqtardan bastasaq, sot salasyndaǵy sońǵy jyldardaǵy reformalar sýdıalar jumysynyń tıimdiligine qalaı áser etti?
– Qazaqstan sýdıalar qaýymdastyǵy úshin bul jyldar ǵasyr júgin arqalaǵan, izdenisterge toly jyldar boldy. Osy ýaqyt aralyǵynda memleket tarapynan atalmysh salaǵa sottardyń materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtarmen qamtamasyz etilýine, sýdıalar men sot qyzmetkerleriniń jumys isteýine kóp kóńil bólindi. Onymen qosa, sot isin júrgizýde jańa aqparattyq tehnologııalar engizilip, sonyń arqasynda jumys ta edáýir jeńildetilip, halyqqa da sot tóreliginiń ashyqtyǵy men qoljetimdiligi sezilip otyr. Dálirek aıtqanda, sot salasyndaǵy qazirgi jaǵdaı men 20 jyl burynǵy ahýaldy múlde salystyrýǵa kelmeıdi. Qazirgi ýaqytta sýdıalar, jalpy, sot salasynyń mamandary nebir zamanaýı tehnıkalarmen, tehnologııalarmen qamtamasyz etilgen. Záýlim ǵımarattar enshilegen sottarda azamattarǵa barlyq jaǵdaılar jasalǵan. Al eń basty jáne mańyzdy másele – sýdıalar men onyń aınalasyndaǵy mamandardy durys iriktep, halyqtyń senimine jáne qurmetine ıe bolyp, ádilettik pen zańdylyqty qamtamasyz etetindeı jumys atqarý bolyp qala beredi.
– Al áskerı sot júıesiniń sottyń basqa tarmaqtarynan qandaı ereksheligi bar?
– 1992 jylǵy maýsym aıynda qurylǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Áskerı soty – elimizdegi alǵashqy mamandandyrylǵan sot.
Jalpy, áskerı degen aty bolmasa, sot qurylymynyń basqalardan aıtarlyqtaı ózgesheligi joq. Áskerı sottyń mártebesi – oblystyq sottarmen, al respýblıka aýmaǵyndaǵy 10 garnızondyq áskerı sottar jáne asa aýyr qylmystyq isterdi qaraıtyn mamandandyrylǵan aýdanaralyq áskerı soty – aýdandyq sottarmen teńestirilgen.
Alaıda áskerı sottardyń basqalardan eń basty aıyrmashylyǵy – onda qaralatyn isterdiń ereksheliginde. Máselen, áskerı sot qaraıtyn azamattyq ister boıynsha taraptardyń biri áskerı qyzmetshi, áskerı basqarý organy nemese áskerı bólim bolýy tıis. Al qylmystyq isterde sottalýshylardyń bireýi áskerı qyzmetshi bolýy lázim. Osy jerde aıta ketetin bir másele, órkenıetti, damyǵan elderdiń sottary mindetti túrde mamandanǵan sottarǵa bólingen.
– Búginde áskerı sottyń aldynda qandaı mindetter tur?
– Osy jyldar aralyǵynda áskerı sottarda júrgizilgen jumystardyń jemisti bolǵandyǵyn zań sheńberinde jáne ýaqtyly qaralǵan qylmystyq, azamattyq isterdiń sapa kórsetkishimen esepteýge bolady. Eń bastysy, azamattardyń zańdy múddeleri men quqyqtary ýaqtyly jáne tolyq kólemde qorǵalyp keledi. Osy jyldary áskerı sotqa senim qalyptasqandyǵyn aryz-shaǵymnyń azaıǵanynan da baıqaýǵa bolady. Onyń ústine bizdiń ujymda tártip, yntymaq, syılastyq joǵary ekendigin erekshe aıta ketken jón bolady.
Jalpy buǵan deıin áskerı sot salasynda sot apparaty men sot tóreligin júzege asyrý kezinde qajetti jaǵdaı jasaıtyn tıisti uıymdastyrýshylyq jáne tehnıkalyq materıalmen qamtamasyz etýge jaýapty bólimder bolmaǵan edi. Sol kezde áskerı sottyń jumysynda biraz qıynshylyqtarǵa kezigip keldik. Osyǵan oraı, Prezıdenttiń Jarlyǵymen 2016 jyly «Áskerı sot ákimshisi» respýblıkalyq mekemesi qurylyp, quramynda personaldy basqarý jáne qarjy bólimderi, qujattamalyq qamtamasyz etý basqarmasy, áskerı sottardyń qyzmetin qamtamasyz etý sııaqty jańa qurylymdar paıda boldy.
– Joǵarydaǵy bir sózińizde sot isin júrgizýde jańa aqparattyq tehnologııalardyń engizilgenin tilge tıek ettińiz. Bul jumysqa qandaı artyqshylyqtar berdi? Osyny tarqatyp aıtyp berseńiz.
– Iá, sońǵy jyldary sot júıesi zamanaýı aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar arqyly elektrondyq is qaǵazdaryn júrgizýge jáne sot isin júrgizýge aýysý boıynsha úlken jumystar atqarýda. Sottar qazir kúndelikti jumysynda IT-tehnologııalar men ǵalamtordyń ozyq múmkindikterin keńinen paıdalanady. Sebebi jańa tehnologııalar is júrgizý ýaqytyn eleýli túrde qysqartyp, sot jumystarynyń kórsetkishterin ońtaılandyrady. Eń bastysy, halyqtyń júıege qoljetimdiligi qamtamasyz etilýde. Máselen «Sot kabıneti» aqparattyq qyzmeti iske qosylǵan sátten bastap paıdalanýshylar onyń múmkindikterin joǵary baǵalaýda. Oǵan qyzmet arqyly joldanǵan úsh mılıonnan astam qujat dálel bola alady dep oılaımyn. Jalpy atalmysh qyzmetti qoldanýdyń nátıjesinde respýblıkadaǵy áskerı sottarǵa elektrondy túrde kelip túsken talap-aryzdyń kórsetkishi byltyr 99,7 paıyzdy qurady.
Sonymen qatar sot júıesiniń taǵy bir aıqyn jetistikteriniń biri – sot otyrysy zaldaryn 100 paıyz dybys-beıne tirkeý qurylǵysymen jabdyqtaý. Osy júıeniń artyqshylyǵy dybys-beıne tirkeý qurylǵysy barlyq proseske qatysýshylardy, onyń ishinde sýdıalardy da tártipke salady, onymen qosa sot otyrysyn júrgizý barysynda týyndaıtyn daýly máselelerdi sheshýde kómegi zor. Beınekonferensııa baılanysyn uıymdastyryp, sot otyrystaryn qashyqtyqtan júrgizýge de qol jetkizdik. Sondaı-aq bul qurylǵy sot otyrystarynyń ýaqtyly bastalýyn baqylaýǵa, hattamalardy qysqa túrde jazýǵa da múmkindik beredi. Iаǵnı, sot prosesine qatysýshy taraptardyń, sýdıalar men sot qyzmetkerleriniń jumysyn jeńildetip, ýaqyttary birshama únemdelýde. Aıta ketý kerek, byltyr garnızondardyń áskerı sottarynda sot prosesteriniń 98,5 paıyzy dybys-beıne tirkeý júıesin qoldaný arqyly júrgizilgen bolatyn. Sonyń nátıjesinde taraptardan túsetin aryz-shaǵymnyń múldem toqtaǵanyn erekshe atap ótýge bolady.
Sonymen birge «Tórelik» aqparattyq taldaý júıesindegi «Jazany taǵaıyndaý» jańa qyzmeti sýdıalardyń, ásirese jańadan taǵaıyndalǵan qazylardyń naǵyz kómekshisine aınaldy. Bul júıede qylmystyq is boıynsha aqparatty zııatkerlik turǵyda taldaý úshin barlyq algorıtmder jınaqtalǵan. Atap aıtqanda, bul júıe sottalýshynyń jasaǵan qylmysyna qaraı jáne jeke basyna sáıkes jaza taǵaıyndaýǵa baǵyt-baǵdar beredi. Oǵan qosa sot sheshimi shyqqannan keıin avtomatty túrde atqarý qujattaryn sot oryndaýshylaryna joldaýǵa jáne onyń oryndaý qozǵalysyn baqylaýǵa múmkindigi bar. Bul sot organdary men Ádilet mınıstrliginiń aqparattyq bazalaryn ıntegrasııalaýdyń nátıjesinde oryn alyp otyr.
Qazirgi tańda áskerı sottarda ishki qujat almasý da, memlekettik organdarmen hat almasý da 100 paıyz elektrondy túrde júrgiziledi. Bul óz kezeginde poshta shyǵyndaryna tólenetin memlekettik bıýdjettik qarajatty jáne azamattardyń ýaqytyn únemdeıdi. Sot tóreliginiń júzege asyrý prosesin de birshama jeńildetedi.
– Áskerı sot arqyly aqparattar elektrondy túrde shuǵyl alynatynyna qaramastan, kópshilik mundaǵy jumystyń bári qupııa dep oılaıdy. Shyn máninde solaı ma?
– Árıne, «áskerı» degen sózdi estigende, kópshiliktiń oıynda «jabyq rejim, memlekettik qupııa» degen uǵym qalyptasqan. Bálkim, áskerı sot bolǵan soń da solaı oılaıtyn shyǵar. Álbette, áskerı sotta qupııa belgisi bar ister men jabyq sot otyrysynda qaralatyn ister bar. Qoǵamnyń nazaryn aýdarǵan ister de boldy. Mysaly, memlekettiń joǵarǵy shendilerine jáne ártúrli generaldarǵa qatysty qylmystyq isterge tórelik jasaldy. Keıbir aýqymdy isterdiń kólemi myńnan astam tomdy quraǵan. Alaıda sot sheshiminiń jarııalanýy ashyq túrde, BAQ ókilderiniń qatysýymen ótkizildi. Kópshiliktiń bizdi «jabyq mekeme» dep oılaýynyń bir sebebi áskerı sot týraly jaǵymsyz jańalyqtardyń azdyǵymen baılanysty bolýy da múmkin.
Sonymen qatar, sot júıesiniń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý maqsatynda buqaralyq aqparat quraldarymen tyǵyz baılanys ornattyq. Bizde ótetin is-sharalar men qoǵamdyq máni bar ister týraly aqparattar únemi ınternet paraqshalary men basylym betterinde jarııalanyp turady. Sottardyń saıttary turaqty jumys istep, onda azamattarǵa qajetti aqparattar únemi jańartylyp, tolyqtyrylady. Sottyń barlyq jumysy azamattarǵa ashyq ári anyq kórinip turady. Oǵan qosa, árbir azamat ashyq sot prosesine qatysyp, sot tóraǵasynyń qabyldaýynda bolýǵa kedergi joq.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Serik ÁBDIBEK,
«Egemen Qazaqstan»
